Van VONK naar lopend vuur: verbeelding als katalysator in een sector in transitie
De gehandicaptenzorg staat, net als veel andere publieke sectoren, voor complexe en samenhangende veranderopgaven. Arbeidsmarktkrapte, toenemende zorgvragen en technologische ontwikkelingen dwingen organisaties om anders te kijken naar werk, samenwerking en professionele rollen. Deze transities raken niet alleen structuren en processen, maar ook de dagelijkse praktijk, professionele identiteit en het gevoel van betekenis van medewerkers. Hoe begeleid je zulke veranderingen op een manier die recht doet aan die menselijke dimensie? En hoe voorkom je dat transitie vooral wordt ervaren als druk, verlies of ‘weer iets nieuws’?
25-02-2026
In opdracht van de Stichting Arbeidsmarkt Gehandicaptenzorg (StAG) verkende CAOP deze vragen via de theatervoorstelling VONK, die 5520 bezoekers trok. Een project waarin verbeelding werd ingezet om ruimte te creëren voor reflectie, dialoog en eigenaarschap.
Transitie als systeem- én belevingsvraagstuk
Veranderingen in de gehandicaptenzorg worden vaak benaderd vanuit organisatiekundige en beleidsmatige perspectieven. Begrijpelijk, want thema’s als personeelsplanning, technologische innovatie en taakdifferentiatie vragen om concrete oplossingen. Tegelijkertijd laat de praktijk zien dat transities niet uitsluitend rationele processen zijn.
Emma Steenbergen, adviseur maatschappelijke vernieuwing bij CAOP: “We zien dat veel veranderopgaven inhoudelijk logisch en noodzakelijk zijn, maar in de beleving van medewerkers spanning oproepen. Dan gaat het niet alleen over ‘wat verandert er’, maar ook over ‘wat betekent dit voor mijn werk, mijn vak en mijn motivatie?’”
Sociaal ontwerper Nina Sandford benadrukt dat juist daar een belangrijk aandachtspunt ligt: “Wanneer verandering vooral via plannen en systemen wordt geïntroduceerd, kan het voelen alsof ontwikkelingen je overkomen. Dat kan leiden tot weerstand of vermoeidheid, terwijl de intentie vaak juist is om toekomstbestendig te blijven. De uitdaging ligt dus in het verbinden van systeemverandering en de beleving van mensen die bij de verandering betrokken zijn.” Het vraagstuk werd daarmee: hoe creëren we ruimte voor betekenisvolle dialoog?
‘Via verbeelding kun je mensen uitnodigen om zich een mogelijke toekomst voor te stellen. Niet als voorspelling, maar als gesprekstarter’
Verbeelding als interventie
In de zoektocht naar een passende aanpak ontstond het idee om verbeelding in te zetten. Aanvankelijk werd gedacht aan een documentaire. In gesprekken met medewerkers, bestuurders en vertegenwoordigers uit het veld ontstond echter een ander inzicht: “Verandering is niet alleen een inhoudelijk of organisatorisch vraagstuk. Het raakt aan identiteit, motivatie en waarden. Dan heb je een vorm nodig die ook het gevoel aanspreekt”, aldus Emma.
Theater bleek bij uitstek geschikt om complexe toekomstvragen invoelbaar te maken, zonder ze dicht te timmeren. “Via verbeelding kun je mensen uitnodigen om zich een mogelijke toekomst voor te stellen. Niet als voorspelling, maar als gespreksstarter.”
Fotograaf Frank Mossink
VONK: toekomst tastbaar maken
De voorstelling VONK, ontwikkeld door theatergezelschap Gehring & Ketelaars, verkende samen met het publiek de toekomst van de gehandicaptenzorg. In plaats van beleidsmatige scenario’s toonde de voorstelling herkenbare situaties en dilemma’s rond technologie, samenwerking en het behoud van menselijkheid en werkplezier.
Emma benadrukt dat CAOP bewust afstand hield van de invulling: “Onze rol was om het proces zo in te richten dat verschillende perspectieven samen konden komen. Medewerkers en bestuurders dachten mee over de opdracht aan de makers.” Dat participatieve proces bleek essentieel. Theatermakers liepen mee in zorgorganisaties en gingen in gesprek met professionals en cliënten. Vera Ketelaars, theatermaker: “Het was voor ons een eerste keer om zo ondersteund te worden. Zo groot te kunnen dromen, en dat het zelfs lukt, dat is fantastisch.”
Wat verbeelding mogelijk maakt
De kracht van de voorstelling zat volgens bezoekers niet alleen in de theatrale ervaring, maar vooral in de ruimte die ontstond om uit de hectiek van het dagelijks leven te stappen en over de lange termijn na te denken.
Nina: “Abstracte begrippen kregen beelden. Mensen konden zich iets voorstellen bij hoe technologie of veranderende rollen eruit zouden kunnen zien. Maar minstens zo belangrijk was dat medewerkers hun eigen reacties herkenden: twijfel, nieuwsgierigheid, soms spanning. De voorstelling fungeerde daarmee als katalysator voor reflectie.”
Ook vanuit bestuurlijk perspectief werd de impact van de voorstelling nadrukkelijk ervaren. Arend Vreugdenhil, bestuurder StAG: “De voorstelling was fantastisch. De betrokkenheid en de passie voor onze cliënten spatten ervan af en werden zo gevoeld. De voorstelling gaf erkenning aan het gevoel van medewerkers en bood daarmee een opening voor gesprek en dialoog om hier, en dan wel samen, mee aan de slag te gaan.”
Fotograaf Sophie ten Wolde
Van ervaring naar dialoog
Vanaf het begin was duidelijk dat de voorstelling geen eindpunt mocht zijn, maar een startpunt voor verdere dialoog binnen organisaties. “Een indrukwekkende ervaring zonder vervolg kan zelfs frustrerend zijn. Dan loop je naar buiten met gedachten en gevoelens, maar ontbreekt de ruimte om daar iets mee te doen”, aldus Emma.
Daarom werd parallel een gespreksstarter ontwikkeld door Aniek Karina. Deze tool helpt teams om ervaringen en inzichten uit de voorstelling te verbinden aan de eigen praktijk. In totaal werden 230 gespreksstarters verspreid onder deelnemende organisaties. Suzanne Oudshoorn, onderzoeker bij CAOP: “De gespreksstarter helpt medewerkers te denken in mogelijkheden. De structuur van de gespreksstarter maakt grote stappen kleiner en logischer, waardoor mensen mee kunnen praten.”
‘Verandering wordt vaak benaderd als iets dat geïmplementeerd moet worden. Maar uiteindelijk gaat het over mensen die hun werk doen, betekenis ervaren en zich tot die verandering moeten verhouden’
Transitie als gezamenlijke beweging
CAOP ontwikkelde daarnaast een training voor gespreksleiders. Meer dan 150 medewerkers werden getraind om binnen hun organisatie gesprekken te begeleiden. Nina: “We wilden het eigenaarschap nadrukkelijk bij de organisaties zelf leggen. Niet wij voeren het gesprek, maar zij. Onze rol is dan faciliterend en verbindend: ruimte ontwerpen, dialoog ondersteunen, inzichten zichtbaar maken”
De gesprekken leverden een rijk beeld op van hoe medewerkers kijken naar de toekomst van hun werk. Thema’s als werkplezier, professionele ruimte, technologie en samenwerking kwamen nadrukkelijk naar voren. De opbrengsten werden door CAOP geanalyseerd en gebundeld in drie online exposities ‘Van VONK naar lopend vuur’ zodat andere organisaties van elkaar kunnen leren.
Wat deze aanpak laat zien
Volgens Emma en Nina laat VONK zien dat transities vragen om meer dan inhoudelijke oplossingen. Nina: “Verandering wordt vaak benaderd als iets dat geïmplementeerd moet worden. Maar uiteindelijk gaat het over mensen die hun werk doen, betekenis ervaren en zich tot die verandering moeten verhouden. Verbeelding kan daarbij helpen.”
Voor CAOP past dit project binnen een bredere manier van werken rond maatschappelijke en organisatorische transities. “We ondersteunen opdrachtgevers bij complexe vraagstukken waarin beleid, organisatie en praktijk samenkomen. Soms via analyse en advies, soms via procesbegeleiding, en soms via interventies zoals VONK. De kern is steeds hetzelfde: ruimte creëren voor reflectie, dialoog en gezamenlijke betekenisgeving”, aldus Emma.
Een beweging die doorgaat
Voor StAG was VONK nadrukkelijk onderdeel van een bredere ambitie. Niels Mooij, fondsmanager StAG: “We willen voorbij het werken aan projecten en in plaats daarvan werken aan een beweging.” Een beweging waarin professionals, organisaties en sector gezamenlijk blijven reflecteren op de toekomst van het werk.
Die beweging wordt ook door Arend Vreugdenhil, bestuurder StAG, herkend: “Het creëren van openheid en ruimte in de dialoog over de toekomst was de opdracht vanuit StAG. Die opdracht is meer dan waargemaakt door de voorstelling en de energie van medewerkers in de zaal. De positiviteit en realiteit van de voorstelling geven ons steun en inspiratie om het mooie, maar niet makkelijke werk verder te ontwikkelen en vorm te geven.”
De theatervoorstelling VONK kwam tot stand in samenwerking met Theatergezelschap Gehring & Ketelaars. De gespreksstarter werd ontwikkeld door ontwerper Aniek Karina, met grafisch ontwerp van Sophie ten Wolde.
