Deze vragen stonden centraal tijdens de dialoogsessie van CAOP op 10 september 2025 bij Nieuwspoort in Den Haag. Als voorprogramma van de jaarlijkse Binnenhoflezing, bracht CAOP een select gezelschap van sociale partners, bestuurders, beleidsmakers en wetenschappers bijeen voor een inhoudelijk gesprek. Gespreksleiding was in handen van Yasmin Ait Abderrahman (Vrij Nederland, voormalig FNV Young & United).
Can the centre hold?
De publieke sector in Nederland moet alert blijven. We moeten blijven inzetten op democratie, de rechtsstaat, verantwoordelijkheid en redelijkheid, zo stelde Caspar van den Berg, hoogleraar bestuurskunde en voorzitter van Universiteiten van Nederland. Hij bracht een kompas mee als metafoor voor zijn boodschap. Een kompas is geen routekaart. Het geeft richting en helpt koersvast te blijven, ook als een storm opsteekt of de wind plotseling van richting verandert.
Volgens van den Berg heeft het politieke midden de afgelopen jaren geen stand gehouden. Het vertrouwen in Den Haag daalde en grote dossiers raakten verlamd. Hij wees op drie van de factoren die hierbij een rol spelen: de erfenis van decennia -en op sommige punten doorgeschoten- New Public Management, informalisering van bestuur en de ‘onbehagenspiraal’. Teleurstellingen en achterblijvende resultaten werden politiek vooral vertaald in symbolische maatregelen en incidentbestrijding.
Tegelijkertijd ziet Van den Berg dat het maatschappelijk middenveld weldegelijk stand heeft gehouden. Scholen, universiteiten, zorginstellingen, gemeenten en uitvoeringsorganisaties voeren nog steeds dagelijks, soms onder zware druk, de publieke taken uit. Van den Berg stelt dat het maatschappelijk middenveld daarom ook zelf een stap naar voren mag zetten. Niet afwachten tot de landelijke politiek zich hervindt, maar samen richting geven in het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
Kracht van maatschappelijk middenveld
Het publiek herkende zijn analyse: lokaal leiderschap en samenwerking blijken keer op keer cruciaal. Een bestuurder vertelde hoe haar gemeente na een explosie in een appartementencomplex alle partijen bijeenbracht om bewoners op te vangen. “Dat is de kracht van het midden: samen verantwoordelijkheid nemen waar het ertoe doet.”
Ook werd ingebracht dat het midden zich wél kan handhaven, mits de urgentie of crisis groot genoeg is. Van den Berg pleitte voor meer gezamenlijke profilering, onderlinge afstemming en benadrukte dat eenheid belangrijker blijft dan sectorale belangen.
Het eerste deel eindige met een gesprek over de vraag hoe een “nieuw midden” eruit ziet. Waar het oude midden -partijen, zuilen en klassieke instituties- zijn grip verliest, ontstaan nieuwe netwerken rond thema’s als woningnood en digitalisering. Van den Berg wees erop dat jongere generaties daarmee weer een nieuwe samenleving vormen. En de rol van ambtenaren? Zij dragen een grote verantwoordelijkheid in het beschermen en voeden van de democratische rechtsstaat. Ze moeten kritisch blijven adviseren en scenario’s aandragen, ongeacht het kabinet. In turbulente tijden vormen zij een stabiliserende factor.
Sociale dialoog opnieuw uitvinden
Tweede spreker Han Busker, directielid bij CAOP en voormalig voorzitter van de FNV, plaatste de sociale dialoog centraal. Hij bracht een Rubik’s cube mee: als symbool voor de publieke sector waarin veel losse puzzelstukjes aanwezig zijn, maar waar het zicht op samenhang vaak ontbreekt. “Iedere sector werkt hard aan zijn eigen vlakje, maar zonder gezamenlijke strategie blijven we draaien zonder oplossing.”
Busker schetst een beeld van deze tijd, verwijzend naar Antonio Gramsci: “De oude wereld sterft, de nieuwe worstelt om geboren te worden. Nu is de tijd van de monsters.” Busker doelt daarmee op geopolitieke spanningen, klimaatcrisis, razendsnelle digitalisering en een arbeidsmarkt die piept en kraakt. Het vertrouwen in de politiek is dramatisch laag, maar in sociale partners is er nog altijd vertrouwen. Dat is misschien wel ons grootste kapitaal.
Volgens Busker is de sociale dialoog bij uitstek het instrument om de transformatie van publieke taken te ondersteunen. Maar dan moet die dialoog zichzelf wel opnieuw uitvinden. Hij onderscheidde vier principes voor vernieuwing:
- Overstijg het eigen belang: De sociale dialoog moet verder gaan dan cao’s, looneisen of werkgeverslasten. Het moet gaan over brede maatschappelijke opgaven: onderwijs, zorg, veiligheid en een goed functionerende arbeidsmarkt.
- Vernieuw de afsprakencultuur: Het poldermodel is niet afgeschreven, maar moet worden hersteld en geactualiseerd. Vertrouwen, openheid en de lange termijn moeten weer centraal staan.
- Durf te transformeren: Optimaliseren is niet voldoende; er zijn fundamentele veranderingen nodig in hoe publieke sectoren georganiseerd zijn.
- Werk domeinoverstijgend: Veel vraagstukken laten zich niet per sector oplossen. Onderwijs, zorg, gemeenten, bedrijven en andere partijen moeten samen optrekken.
Regiegroep nodig
De publieke taken van de toekomst vragen om gezamenlijke planvorming en heldere keuzes: wat doen we wel en wat niet meer? Als wenkend perspectief introduceerde Busker het voorstel voor een RAP (Regiegroep voor de Arbeidsmarkt en Publieke taken): een platform waar sociale partners en maatschappelijke partijen boven-sectoraal samen richting geven aan de arbeidsmarkt en publieke taken richting 2040. Dit zijn geen grootse plannen in één keer, maar een reeks van concrete, samenhangende stappen, gedragen door het maatschappelijk middenveld. De slotboodschap van Busker was scherp. “De toekomst van publieke taken wordt niet in Den Haag bepaald, maar in de sociale dialoog. Als we niet voorbij ons eigen belang denken, lossen we de arbeidsmarktopgave richting 2040 niet op.”
Loslaten om vooruit te komen
Uit de discussie met de aanwezigen bleek dat Buskers betoog herkenning opriep én aanleiding gaf tot nieuwe ideeën:
- Verbreding van de dialoog: Meerdere deelnemers benadrukten dat jongeren, nieuwe groepen en burgers een plek moeten krijgen in de sociale dialoog. “Het kan niet bij de klassieke driehoek werkgevers, werknemers en overheid blijven.”
- Verworvenheden loslaten: Sommigen wezen op rechten en regelingen die in hun huidige vorm niet houdbaar zijn, zoals zorggaranties en hypotheekrenteaftrek. “Misschien zijn de echte monsters wel wijzelf: onze neiging om vast te houden aan verworvenheden die straks niet meer houdbaar zijn,” merkte een bestuurder op.
- Representativiteit: De vraag werd gesteld of de huidige instituties wel voldoende representatief zijn voor de samenleving van nu en morgen. Busker erkende dat de sociale dialoog nieuwe vormen moet vinden om geloofwaardig te blijven.
- Samenwerking en kennisdeling: Ook het bundelen van bestaande succesvolle initiatieven kwam aan bod. Busker benadrukte: “Beter goed gejat dan slecht verzonnen. We hoeven het wiel niet steeds opnieuw uit te vinden.”
Vooruitblik
De dialoogsessie laat zien dat verandering urgent is: het maatschappelijk middenveld krijgt meer verantwoordelijkheid en de sociale dialoog moet vernieuwen om die waar te maken.
Op 8 oktober organiseert CAOP voor sociale partners en het maatschappelijk middenveld een vervolgbijeenkomst over de herwaardering van de sociale dialoog met o.a. bijdragen van de SER en SZW. Daarnaast rondt CAOP binnenkort een position paper af waarin inzichten uit onderzoek en praktijk worden gebundeld over de sociale dialoog, met aanbevelingen voor samenwerking tussen sociale partners, branches en overheden richting 2040.
Hiermee wil CAOP de sociale dialoog waarderen als de essentiële motor voor maatschappelijke transformatie. Optimaliseren alleen is niet meer voldoende; alleen door te transformeren kunnen we de kwaliteit en houdbaarheid van publieke taken veiligstellen.
