Blog door Wilco Brinkman, adviseur kennis & arbeidsmarkt
Om die vraag te beantwoorden, is het goed om terug te gaan naar de oorspronkelijke functie van de cao. Is een collectieve arbeidsovereenkomst (cao) een geschikt instrument om afspraken te maken over maatschappelijke vraagstukken als: hoe versterken we de weerbaarheid van de samenleving? Hoe zorgen we voor een hoogwaardige economie? En wat doen we tegen klimaatverandering?
Waarvoor is de cao eigenlijk bedoeld?
Van dit soort brede maatschappelijke onderwerpen verwacht je niet direct dat ze onderdeel zijn van de arbeidsrelatie. In een cao maken werkgevers(organisaties) en vakorganisaties – de sociale partners – immers collectieve afspraken over, zoals de Wet op de cao formuleert, voornamelijk of uitsluitend arbeidsvoorwaarden die bij individuele arbeidsovereenkomsten in acht moeten worden genomen.
De cao heeft daarnaast twee belangrijke economische functies. Ten eerste voorkomt een cao concurrentie op arbeidsvoorwaarden tussen werkgevers. Dit geldt vooral voor sectorale cao’s. Ten tweede vermindert een cao de transactiekosten. Een werkgever hoeft met individuele werknemers nog maar over een beperkt aantal onderwerpen in de arbeidsovereenkomst te onderhandelen. Met deze functies en het wettelijke doel van de cao als uitgangspunt, rijst de vraag: wordt de cao inmiddels niet voor te veel verschillende onderwerpen en afspraken gebruikt?
Van arbeidsvoorwaarden naar maatschappelijke vraagstukken
Naast afspraken over arbeidsvoorwaarden bevat een cao vaak bepalingen die de onderlinge verhouding tussen werkgevers en werknemers regelen. Denk bijvoorbeeld aan afspraken over functionerings- en beoordelingsgesprekken, het opnemen van vakantiedagen en thuiswerkbeleid. Daar komen ook regelmatig afspraken bij over thema’s waarvan je je kan afvragen of deze in een cao thuishoren. Denk bijvoorbeeld aan afspraken over internationale solidariteit, mensen met een slechte positie op de arbeidsmarkt of het stimuleren van de aanschaf van zonnepanelen. De cao dreigt daarmee een 1000-dingendoekje te worden. En een 1000-dingendoekje dat voor duizend verschillende dingen wordt gebruikt, verspreidt misschien uiteindelijk meer viezigheid dan het schoonmaakt. Het verliest daarmee aan effectiviteit.
Tegelijkertijd is de vraag wat er wel en niet in een cao thuishoort actueler dan ooit. Maatschappelijke vraagstukken als de weerbaarheid van de samenleving, een hoogwaardige economie en klimaatverandering vragen om actie van ons allemaal. Ook werkgevers en werknemers, zowel in de publieke als in de marktsector, hebben daarin een rol. Dat zien we bijvoorbeeld terug in steeds meer cao-afspraken die medewerkers ruimte geven om zich in te zetten als reservist in het leger. Zo wordt hiervoor extra betaald verlof beschikbaar gesteld. Ook afspraken over het beter of extra belonen van woon-werkverkeer met het openbaar vervoer laten zien hoe arbeidsvoorwaarden kunnen bijdragen aan de oplossing van een maatschappelijk vraagstuk.
Waarom maatschappelijke afspraken soms wél in een cao passen
Op het eerste gezicht is het verband tussen het wettelijke doel en de economische functies van de cao enerzijds en afspraken over maatschappelijke vraagstukken anderzijds niet direct zichtbaar. Toch is dat verband er soms wel. Het oplossen van maatschappelijke vraagstukken is immers niet alleen een verantwoordelijkheid van de overheid. Het vraagt om actie van iedereen, in verschillende rollen en op verschillende niveaus. Ook de arbeidsrelatie staat niet los van de samenleving waarin zij bestaat.
Bovendien kosten oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken in veel gevallen geld. De afspraken over extra betaald verlof voor reservisten en het stimuleren van openbaar vervoer zijn daar voorbeelden van. In zulke gevallen kan het juist een goed idee zijn om hierover afspraken te maken in een cao. Het voorkomt dat werkgevers die geen afspraken (willen) maken op korte termijn een economisch voordeel hebben ten opzichte van werkgevers én werknemers die wel willen bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
Daarnaast is een cao niet waardenvrij. Met de arbeidsvoorwaarden die een organisatie biedt, profileert een werkgever zich op de arbeidsmarkt en spreekt hij werknemers aan met wie hij een arbeidsrelatie wil aangaan. Afspraken over maatschappelijke vraagstukken kunnen bijdragen aan een gedeelde set van waarden en normen tussen werkgever(s) en medewerkers. Dat kan de effectiviteit van de afspraken vergroten.
Niet alles hoeft in de cao
Het oplossen van maatschappelijke vraagstukken is een opdracht voor iedereen in de samenleving. Sociale partners kunnen daar via cao-afspraken een belangrijke bijdrage aan leveren. Maar een maatschappelijk vraagstuk hoort niet automatisch thuis aan de cao-tafel. Hoe beter een afspraak aansluit bij het doel en de functies van de cao, hoe effectiever het instrument kan zijn.
De vraag is daarom niet alleen óf sociale partners een bijdrage kunnen leveren aan maatschappelijke vraagstukken, maar in welke gevallen de cao daarvoor het juiste instrument is. Juist die afweging bepaalt of de cao haar kracht behoudt en voorkomt dat het 1000-dingendoekje uiteindelijk voor alles wordt gebruikt en effectiviteit verliest.
Meer over cao-ontwikkelingen
Benieuwd naar de belangrijkste ontwikkelingen in cao’s in de publieke sector? De nieuwsflits CAO-Post bundelt maandelijks de belangrijkste cao-afspraken, ontwikkelingen en trends en plaatst ze in context.