Zoeken Menu

Interessant blijven op de arbeidsmarkt: zo bereid je je voor op een toekomst die je niet kent

Blog van Joke Dekker

Employable blijven en je leven lang ontwikkelen is belangrijk voor je werk­zekerheid in de toekomst. Dat hoor en lees je overal. Maar hoe snel gaan de ontwikkelingen? Hoe bereid je je voor op de toekomst? Hoe blijf je interessant op de arbeidsmarkt? Ik las een aantal publicaties over employability en een leven lang ontwikkelen. Daaruit haalde ik antwoorden die ik in dit blog met je deel.

Drie grote ontwikkelingen met impact op werk

Er zijn drie grote ontwikkelingen die al het werk en dus alle werkenden beïnvloeden, of je nu in de bouw werkt, in de administratie of in de zorg.

1. Digitalisering

Big data en machine learning zorgen voor revolutionaire veranderingen. Machines kunnen handmatige taken overnemen van mensen, zoals de automatische stofzuiger van de schoonmaker. En een operatierobot maakt het mogelijk voor een chirurg om op afstand te opereren. Slimme apparaten kunnen ook analytische en cognitieve taken van mensen overnemen, zoals denktaken. We kunnen ons dat nu nog moeilijk voorstellen. Maar er zijn al wel schaakcomputers die de wereldkampioen verslaan. En denk eens aan de zelfrijdende auto. Die zal gevolgen hebben voor het werk van een (bus)chauffeur. Bijgaande personeelsadvertentie speelt daarop in.

ICT zit ook in objecten en gebouwen. De zonwering die automatisch reageert op buitentemperatuur en -klimaat, neemt taken over van een gebouwbeheerder. ICT kan zelfs in het menselijk lichaam zitten. Denk aan een sensor die een dreigend hartfalen doorgeeft. Voor de zorgprofessional betekent dat een verschuiving van curatief naar preventief werken.

2. Globalisering

Globalisering is een voortdurend proces van wereldwijde economische, politieke en culturele integratie De wereld wordt een dorp als gevolg van steeds sneller vervoer en telecommunicatieverbindingen via internet. Afstanden en landsgrenzen worden betrekkelijk. Globalisering leidt tot een wereldwijde arbeidsdeling: gedreven door ICT en door de internationale handel worden productielijnen gespreid over de wereld. Veel mensen werken tijd- en plaatsonafhankelijk samen met collega’s, klanten en arbeidsrelaties. Via dezelfde technische infrastructuur kan dtp-werk worden uitgevoerd in Azië of software worden ontwikkeld in Afrika. Meestal gebeurt dat omdat arbeid daar goedkoper is.

3. Flexibilisering

De arbeidsmarkt flexibiliseert. Het SCP bracht in beeld dat het aandeel werkgevers dat gebruikmaakt van tijdelijke contracten tussen 1995 en 2015 is verdubbeld. Behalve tijdelijke krachten zetten werkgevers ook flexwerkers in, zoals zzp’ers, uitzend- en oproepkrachten en payrollers. Het CBS telde eind 2017 2 miljoen flexibele werknemers en 1,1 miljoen zzp’ers tegenover 5,3 miljoen vaste werknemers.

Ook de inhoud van werk en van de arbeidsomstandigheden flexibiliseren. Je hebt een vaste baan in de ouderenzorg en je werkgever vraagt flexibiliteit van je door in plaats van intramuraal, extramuraal te gaan werken. De wijk wordt je werkterrein in plaats van het verpleeghuis. Door de gestage omslag van vast naar flexibel werk, moeten niet alleen tijdelijke krachten en flexwerkers ervoor zorgen dat ze interessant blijven voor werkgevers, maar ook vast personeel.

Impact op werk: geleidelijke en abrupte veranderingen

Wat is de impact van digitalisering, globalisering en flexibilisering op werk? Daar wordt verschillend over gedacht. Er zijn mensen die verwachten dat er ander werk terug zal komen voor de beroepen die verdwijnen. Anderen, zoals Susskind & Susskind, verwachten niet zozeer een verschuiving, maar een afkalving van werk. Beroepen zoals jurist, arts, architect, accountant, adviseur en bankier zullen langzaam inhoud verliezen. Taken binnen dit beroep worden eerst overgenomen door machines en lager gekwalificeerde professionals, later helemaal door machines. Dit zal geleidelijk gaan, taak voor taak. De verwachting is bijvoorbeeld dat blockchain, de technologie achter de bitcoin, het werk van intermediairs als bankiers en stuwadoors zal beïnvloeden. Het gevolg is dat deze mensen al snel overbodig en te duur worden in vergelijking met de steeds gebruiksvriendelijkere technologie die meteen toegankelijk is voor gebruikers.

Naast deze geleidelijke veranderingen zijn er abrupte veranderingen door nieuwkomers op de markt die gebruikmaken van nieuwe infrastructuur. Denk aan de opkomst van internetplatforms waar consumenten overnachtingen kunnen boeken of taxivervoer. Dit kan ertoe leiden dat hotels en taxibedrijven failliet gaan en hotelmedewerkers en taxichauffeurs hun baan verliezen.

Bereid je voor volgens de drietrapsraket

Walma van der Molen en Kirschner willen leerlingen voorbereiden op een loopbaan die we ons nu nog niet kunnen voorstellen. Daarvoor nemen ze een drietrapsraket als voorbeeld. Dit model is ook relevant voor werkenden in een wereld in verandering. Welke 3 stappen zorgen voor meer werkzekerheid, zowel in geleidelijk veranderende als in abrupt veranderende omstandigheden?

  1. Zorg voor discipline-overstijgende kennis
    Ondanks dat kennis vluchtiger wordt, pleiten Walma van der Molen en Kirschner ervoor een kennisfundament te leggen. Een basis waarop je kunt voortbouwen. Om toekomstbestendig te zijn, is het belangrijk dat je kennis discipline-overstijgend is. In de werksituatie betekent dat in ieder geval: goed zijn en bijblijven in je huidige, veranderende vak. Denk aan vakliteratuur bijhouden, in gesprek gaan met vakgenoten over de laatste ontwikkelingen, in gesprek blijven met (eind)gebruikers van je product of dienst, nieuwe ICT-toepassingen omarmen en toepassen, afkalvende taken afstoten, nieuwe taken erbij pakken, een opleiding of training volgen.
  2. Heb het gevoel dat je iets kunt met wat je hebt geleerd
    Je ‘gevoel van eigen kunnen’ (Bandura, 1977) is gebaseerd op succesvolle gerealiseerde taken in het verleden en gaat gepaard met motivatie en een positief zelfbeeld. Je zou het ook zelfvertrouwen kunnen noemen. Je kunt dat gevoel voeden door je opgedane kennis toe te passen in uiteenlopende situaties. Bijvoorbeeld door bewust nieuwe opgaven of projecten op te zoeken in je werk of daarbuiten, en door je talenten bewuster in te zetten. Een beetje pionieren dus. Daarbij kun je steun zoeken bij iemand die jou kent en met wie je eerder succesvol hebt samengewerkt. Evalueer ook samen wat maakte dat het goed ging.
  3. Ontwikkel hogere denkvaardigheden, zoals metacognitie en reflectie
    Met een helikopterview begrijp je de situatie waarin je zit beter en krijg je eerder zicht op alternatieven die voor je open staan. Het helpt ook te relativeren. Zoek mensen op met wie je kunt praten over ontwikkelingen en de achtergronden daarvan. Maak bijvoorbeeld op je werk gebruik van intervisie, coaching of een gesprekkencyclus. Of neem zelf het initiatief daarvoor.
    Begin met de trappen 1 en 2 hierboven en trek vandaaruit bredere kringen. Welk fundament heb je nodig om goed te blijven in je huidige werk? Welke ontwikkelingen komen op korte en middellange termijn op je werk af? In hoeverre maken die onderdeel uit van bredere trends? Waar komen die vandaan? Welke opgaven heb je in het verleden met succesvol uitgevoerd? Wat zorgde ervoor dat het goed ging?
    Bekijk ter inspiratie ook eens een video van een TedTalk of een verdiepende discussie die vraagstukken anders benadert. Of lees een boek.

     

Een begin van een antwoord voor mij

Het werk van de toekomst zal er anders uitzien dan het werk van vandaag. Ik kan me daar het best op voorbereiden vanuit het hier en nu. Dan laat ik me niet verlammen door wat ik nog niet weet. Daarbij is het goed om me te ontwikkelen, om regelmatig stil te staan bij ontwikkelingen in de omgeving en om mijn acties te evalueren. Kortgezegd: om actie en reflectie af te wisselen. En van daaruit steeds ruimere kringen te trekken.

Aansluitend bij de drietrapsraket kan ik …

  1. zo goed mogelijk proberen te zijn in wat ik vandaag doe (actie). Als zou blijken dat mijn werk van vandaag niet toekomstbestendig is, dan neem ik tenminste mijn fundament van kennis en vaardigheden mee naar een andere situatie;
  2. mijn gevoel van eigen kunnen voeden door na te gaan wat maakte dat ik succesvol was in diverse situaties, te bepalen in welke volgende situatie ik toegevoegde waarde zou kunnen leveren (reflectie) en daarmee te gaan pionieren (actie);
  3. metacognitie en reflectie bewust gebruiken (actie) om brede ontwikkelingen en mezelf beter te begrijpen (reflectie). Het eerste kan bijvoorbeeld door te leren of te lezen en daar met anderen over na te denken. Het tweede door intervisie en door feedback te vragen.
    Als deze stap me tot de conclusie brengt dat mijn huidige werk geen toekomst voor me heeft, beraad ik me op wat me wèl perspectief kan bieden. Daarvoor leg ik dan een nieuw kennisfundament en ik doorloop de stappen 1 en 2 vanuit het nieuwe perspectief.

Meer lezen?

Joke Dekker is adviseur bij het CAOP. Een iets gewijzigde versie van dit blog verscheen eerder op LinkedIn.